Intrinsieke motivatie

charlotte-salomon-medium

Na de terugkeer met haar grootvader uit het vluchtelingenkamp Gurs in de Pyreneeën, in juli 1940, zag Charlotte Salomon zich voor de keuze gesteld “een eind aan haar leven te maken of iets heel krankzinnig bijzonders te ondernemen”.

Het werd dat laatste, de ruim dertienhonderd gouaches die tezamen het unieke ‘Singespiel’ Leben? oder Theater? vormen.

De gouaches – in 1971 door haar vader en stiefmoeder aan het Joods Historisch Museum in Amsterdam geschonken – kwamen tot stand tussen 1940 en 1942. Charlotte Salomon woonde toen samen met haar grootvader in het tuinhuis van de villa in Villefranche-sur-Mer, aan de Côte d’Azur, waar Ottilie Moore, een Amerikaanse vriendin van haar grootouders, hen onderdak en schuilplaats bood.

In de gouaches – tekeningen, tekst en muziek ineen – vertelt Charlotte Salomon het verhaal van haar jeugdjaren in Berlijn en het geheim van haar familie, dat tenslotte door argeloosheid en ongevoeligheid van haar grootvader aan het licht komt.

Het Singespiel is opgebouwd als een muziekstuk. In het begin van het hoofddeel wordt zangprofeet Amadeus Daberlohn ten tonele gevoerd. Berooid en aan de grond geraakt heeft hij zich opgeworpen om van Charlotte’s stiefmoeder – zangeres Paulinka Bimbam – de grootste zangeres op aarde te maken. Paulinka laat zich Daberlohns theorieën en gefilosofeer geamuseerd aanleunen, maar neemt hem toch als haar zangpedagoog aan.

De zestienjarige Charlotte luistert gefascineerd naar Daberlohns levensfilosofie en zijn ideeën over kunst. Die zijn gebaseerd op zijn ervaringen in de Eerste Wereldoorlog, die hij ternauwernood heeft overleefd. Bij Daberlohn gaat alles om contact met je diepste zelf. Hij zegt daar veel over, en ook:

Das man einen ausdruck in den ton legen kan – der da kündet von den innerste gefühlen die unsere seele durchwühlen – jedoch merkte ich bald dass die meisten künstler sänger mahler oder tänzer – ihr eigenes “ich” entweder nie besessen oder vergessen haben – im gewühle der grossstadt im schmeichlerischem verkehr mit anderen richtet sich der mensch an seinem kreuze – das einjeder mehr oder minder tragen muss – auf und singt mahlt und tanzt (als ausdruck einer seele ist dies dasselbe) wie wir es heute bei den meisten künstler finden – nämlich flach – er singt malt oder tanzt nicht mehr zu seiner befriedigung sondern für das publikum.

Gisteren herlas ik Charlotte Salomon – Leven? of Theater? in de uitgave die ingeleid is en bewerkt door Judith C.E. Belinfante. Tijdens het lezen werd ik opnieuw getroffen door deze passage van Charlotte’s “eens zo vurig geliefde Daberlohn”, die haar met zijn levensfilosofie bij haar terugkomst uit Gurs wist te redden en haar als het ware bracht tot het beginnen met Leben? oder Theater?

Het zit hem, geloof ik, in de laatste woorden. Waarom doe je wat je doet? Uit vrije wil, voor je eigen genoegen (befriedigung) of omdat het moet, omdat anderen het van je vragen (für das publikum). Een splijtende vraag, zogezegd, die direct verband houdt met wat intrinsieke motivatie heet, of modieuzer: drive, passie.

Na het vertrek van Ottilie – aan wie Charlotte Leben? oder Theater? opdroeg – kwam een vriend, Alexander Nagler, in de villa in Villefranche-sur-Mer wonen. In mei 1943 trouwde Charlotte Salomon met hem. Door een fatale fout met zijn persoonsbewijs kwam de Gestapo hen op het spoor. Op 21 september 1943 werden ze opgepakt, op transport gezet naar Auschwitz en bij aankomst gedood.

Meer lezen over Charlotte Salomon of online kijken naar de gouaches? Zie de site van het Joods Historisch Museum. Leben? oder Theater? is in de loop der tijd ook als boek in verschillende edities uitgebracht, maar alleen nog tweedehands te krijgen.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s