De relevantie van Norbert Elias

norbert-elias-medium

Mijn vrouw is documentalist bij IHLIA LGBT Heritage, voorheen Internationaal Homo/Lesbisch Informatiecentrum en Archief.

IHLIA krijgt vaak losse boeken en soms zelfs hele verzamelingen als schenking. Alle boeken worden gecontroleerd op hun LGBT-relevantie. Zijn ze relevant, dan worden ze toegevoegd aan de collectie, inmiddels de grootste in Europa. Zijn ze niet relevant, dan gaan ze naar de kringloop.

Een paar weken geleden gingen we lunchen bij La Place in de Openbare Bibliotheek Amsterdam waar ook IHLIA gehuisvest is. Daar zag ik in haar postbakje een boek liggen: De geschiedenis van Norbert Elias.

Norbert Elias!

De beroemde socioloog, in 1897 geboren in Breslau en in 1990 gestorven in Amsterdam. Auteur van de invloedrijke studie over beschaving, waarin de geschiedenis gezien wordt als een proces waarin mensen zich met vallen en opstaan steeds beter weten te beheersen.

Ik kende Norbert Elias, omdat ik in die tijd zelf sociologie studeerde. In Utrecht was het vak Amerikaans georiënteerd en je voelde er altijd enige competitie met de Amsterdamse School, waarop Norbert Elias als beroemde nog levende socioloog zoveel invloed had.

‘Waarom hebben jullie dit boek, was hij dan homo?’ vroeg ik. ‘Geen idee,’ zei mijn vrouw. ‘We hebben het gekregen. Ik heb het nog niet bekeken.’ ‘Ik ga het lezen,’ zei ik. ‘Dan kijk ik wel of hij relevant is.’

De geschiedenis van Norbert Elias is geschreven door meerdere auteurs. De hoofdmoot wordt gevormd door een autobiografische tekst van Norbert Elias zelf. De titel luidt: Notities bij mijn levensloop.

Ik kwam er niet doorheen.

Een wat droge tekst die wel persoonlijk bedoeld is maar toch niet echt persoonlijk wil worden en die verstoken is van, laat ik het maar even zo noemen, smeuïge details, persoonlijke ontboezemingen – eigenlijk al een hint.

De Notities bij mijn levensloop liet ik voor wat ze waren en ik begon aan het lange interview dat de bundel zijn titel gaf: De geschiedenis van Norbert Elias.

Dat was wél interessant.

Nu, een week nadat ik het gelezen heb, is de tekst als het ware door een filter gedruppeld en dit is er overgebleven: drie momenten uit het leven van Norbert Elias.

Allereerst Breslau, waar Norbert Elias opgroeit als enig kind in een gegoed milieu. Over zijn herinneringen aan zijn jeugd in Breslau, toentertijd Pruisisch grondgebied, tegenwoordig Polen, ligt het wonderlijke strijklicht van een idyllische wereld die ineens bruut ophoudt te bestaan.

Na het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog wordt Elias opgeroepen. Hij is dan achttien jaar. Na een lange treinreis wordt hij op een vrachtwagen naar het front gereden, middenin de nacht, en aan de horizon weerlicht en rommelt het, of het er onweert. Vertellen wat hij vervolgens meemaakt, kan hij niet.

Tenslotte 1938. Norbert Elias is op tijd gevlucht uit Duitsland en schrijft zijn beroemd geworden studie over het civilisatieproces. Zijn ouders komen hem in 1938 opzoeken in Londen. En hoe hij ook op hen inpraat, hij kan hen er niet van weerhouden terug te keren naar Polen, waar ze worden vermoord.

Drie momenten, beelden bijna, die zich in mijn geheugen hebben gegrift.

De geschiedenis van Norbert Elias is spannend omdat de beide interviewers doorvragen, ook waar Elias zelf liever wil zwijgen, en dat leidt tot een tweede hint voor de relevantie van Norbert Elias.

Over zijn verblijf als wetenschapper in Ghana zegt hij: ‘Dat was altijd een van de eerste vragen: Waar heb je je vrouw gelaten, waar zijn je kinderen? Dat ik geen vrouw had, vonden ze onbegrijpelijk en onvoorstelbaar.’

Omdat ik met zoveel plezier aan het lezen ben, tikt mijn vrouw ondertussen een tweede boek op de kop: Over Elias, Herinneringen en anekdotes. Een reeks persoonlijke herinneringen, na zijn dood geschreven door assistenten, vrienden en bekenden.

Via deze persoonlijke verhalen en anekdotes komt Norbert Elias pas echt tot leven. Klein, gedrongen, groot hoofd, kaal, grote bril, erudiet, zeer oud. En ook: zeer beminnelijk, verstrooid, jeugdig van geest, maar ook een hoarder, die temidden van een ongelooflijke chaos woont en werkt.

Maar dan die homo-relevantie. Ik vind niet meer dan minieme aanwijzingen. Bijvoorbeeld in een anekdote van de Amsterdamse socioloog Abram de Swaan, die op een gegeven moment de moed vat Elias de volgende vraag te stellen, ik citeer:

Abram de Swaan: If I were to ask you, Mr. Elias, what is your home, what would you answer?
Norbert Elias: (…) I don’t know what you mean by home… I couldn’t combine… family life with my work, it never worked in practice… it did not work, I mean the last friend with whom I lived together, obviously… a doctor… jealous of the way I had to shut myself off and do my own thing so it did not work, maybe, one can not generalize but I mean this is how it happened.

Ja, en wat zegt dit? Feitelijk ook nog niet heel veel.

En dan is er nog een anekdote van een van Elias’ laatste assistenten. Het is kerstmis 1989 en Norbert Elias wil eigenlijk graag doorwerken wat hier betekent: dicteren, want hij was toen al nagenoeg doof en blind. Zijn assistent verzekert hem dat dat geen probleem is en vertelt:

‘Ik had niet verwacht Norbert in een echte kerststemming aan te treffen. Hij was vrolijk en had een kerstgeschenk voor mij. Het was zijn gedichtenbundel. Met vulpen schreef hij er een gedicht in: ‘Für Kyong, deren junger Stolz und deren Güte des alten Mannes Herz wärmt.’

Dus ja, relevant of niet? Ik weet het niet. Doet dat ertoe? Jazeker, want in het ene geval verhuizen beide boeken naar het grootste LGBT-archief van Europa, terwijl in het andere geval een overvolle plank in een kringloopwinkel wacht.

Of is er een derde weg? Een derde mogelijkheid, die we bij monde van Norbert Elias zelf aanbevolen horen worden, in die door zijn vrienden zo geliefde uitdrukking die hij klaarblijkelijk onuitputtelijk bezigde:

One should investigate.

Meer informatie
De geschiedenis van Norbert Elias. Amsterdam: Meulenhoff, 1987.
Over Elias – Herinneringen en anekdotes. Amsterdam: Het Spinhuis, 1993.

Een gedachte over “De relevantie van Norbert Elias

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s